صفحه اصلی تماس با ما

محکمات و متشابهات در قرآن

قسمت دوم: نقد نظر علامه طباطبایی

علامه طباطبایی

توجه

آنچه می‌خوانید مقاله‌ای است از مجموعه "محکم و متشابه در قرآن" برای دیدن فهرست این مجموعهاینجارا کلیک کنید.

اشاره

درنوشتار پیشین نظر علامه طباطباییرا درباره آیات محکم و متشابه در قرآن مورد مطالعه قرار دادیم. اکنون بنابر وعده‌ای که داده بودیم نظر جناب استاد سید على اکبر قرشى را که نگاهی انتقادی به نظر علامه دارد تقدیم حضور می‌کنیم:

 

محکمات

در قرآن مجید، آیاتى هستند که معناى آنها واضح و مراد خداوند متعال از آنها معلوم و روشن است . و آنها تقریبا هشتاد درصد قرآن را تشکیل مى‌دهند. و مقدار زیادى از آنها در بادى امر، غیر معلوم مى باشند ولى به وسیله اخبار و آیات دیگر، معلوم مى شوند. همه اینها از اقسام محکمات هستند.

 

متشابهات

اما متشابهات دو قسم هستند؛

قسم اول آنکه:همه قرآن متشابهات است. یعنى در ارشاد، هدایت ، کلمات و معانى شبیه هم مى باشند چنانکه مى فرماید:«اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ كِتَابًا مُّتَشَابِهًا مَّثَانِیَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِینُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ ... »1

منظور از (متشابه ) - چنانکه گفته شد - شبیه هم بودن در تفهیم معانى و نشان دادن راه حق و باطل است . "مثانى" جمع "مثنیه" یعنى منعطف شونده، و مراد آن است که مطالب قرآن یکى به دیگرى میل مى کند. و یکى آن دیگرى را بیان و تایید مى کند بى آنکه نقیض یا مخالف هم باشند، چنانکه خداوند متعال مى فرماید:«أَفَلاَ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِندِ غَیْرِ اللّهِ لَوَجَدُواْ فِیهِ اخْتِلاَفًا كَثِیرًا»2

 

قسم دوم آنکه :متشابهات در مقابل محکمات است. گویند: "متشابهات" آیاتى هستند که مراد حق تعالى از آنها معلوم نیست ؛ مثل اینکه بگوییم : "آن شیر است" اینجا براى شنونده معلوم نمى شود که آیا مراد "شیر نوشیدنى" است یا "حیوان درنده".

 

به عقیده این جانب مراد از آیات متشابه، آیاتى هستند که از حیث مصداق خارجى و پیاده شدن و خارج ، براى ما نامعلوم مى باشند. وگرنه از لحاظ الفاظ و مفاهیم ، متشابهى در میان نیست . این سخن بعد از نقل آیه آن ، کاملا روشن خواهد شد. آن آیه شریفه این است:«هُوَ الَّذِیَ أَنزَلَ عَلَیْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آیَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاء الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاء تَأْوِیلِهِ وَمَا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِّنْ عِندِ رَبِّنَا وَمَا یَذَّكَّرُ إِلاَّ أُوْلُواْ الألْبَابِ»3

یعنى:خدا آن است که بر تو این را نازل کرده است . بعضى از آن آیات محکمات هستند و آنها اساس کتاب مى باشند و قسمتى دیگر متشابه مى باشند. اما آنهایى که در قلوبشان انحراف هست ، از متشابه پیروى مى کنند براى طلب فتنه و براى دانستن تاویل آن و حال آنکه تاویل متشابه را جز خدا کسى نمى داند. اما آنهایى که در دانش ثابت و استوارند، مى‌گویند: به متشابه ایمان آوردیم همه قرآن اعم از محکم و متشابه از طرف خداست از این سخن جز عاقلان پند نگیرند.

از حضرت رضا صلوات الله علیه نقل شده است: «من رد متـشابه الـقـرآن الـى محـکمه هدى الى صراط مستقیم» یعنى: هر کس که متشابه قرآن را به محکمات آن برگرداند، به راه راست هدایت شده است

در اینجا چند مطلب را بررسى مى کنیم :

 

اول:قرآن مجید به دو قسمت تقسیم مى‌شود "محکمات و متشابهات" و محکمات اساس قرآن است ؛ زیرا آنها کاملا روشن است . و جنبه عملى دارند که مى دانیم و عمل مى کنیم . امام صادق علیه السلام مى‌فرماید:امّا المحکم فنؤمن به و نعمل و ندین به اما المتشابه فنؤ من به و لا نعمل به.4

یعنى: محکم آن است که به ایمان مى آوریم و عمل مى کنیم و متشابه آن است که به ایمان مى آوریم و عمل نمى کنیم.

اما متشابهات آیاتى است که مقصود از آنها متشبه مى باشد. ولى معناى آنها با برگردان به آیات محکم ، معلوم مى شود. در المیزان مى فرماید: محکمات به این جهت "ام الکتاب" نامیده شده که متشابهات به آنها برگردانده مى شوند پس بعض کتاب که متشابهند به بعض دیگر که محکمات هستند برگشت داده مى شود... "متشابه" آن است آیه طورى باشد که به محض شنیدن ، مراد از آن معلوم نباشد تا به آیه محکم برگردانده شود و معنایش معین و معلوم گردد. در آن صورت آیه متشابه نیز محکم مى شود.

قرآن

دوم :آنچه مرحوم علامه و دیگران فرموده‌اند از نظر ما به هیچ وجه قابل قبول نیست و گرنه در این احتیاج نبود که قرآن به دو بخش ‍ محکمات و متشابهات، تقسیم شود، بلکه لازم بود گفته شود: اکثر قرآن محکمات است، عده‌اى از آیات آن که متشابه و مبهم است با مراجعه به آیات دیگر و روایات، معلوم و از محکمات خواهند شد. و دیگر لازم نبود راسخون در علم در مقام تسلیم بگویند:"امنا به [متشابه] کل من عند ربنا".

ظهور و بلکه صریح آیه شریفه در آن است که "محکمات و متشابهات" هر یک در صف مستقلى ایستاده‌اند. و هیچ یک با دیگرى مخلوط نمى شود. و تا قیامت نیز همانطور خواهند ماند. کلام امیرالمؤمنین صلوات الله علیه در این که "متشابهات" قفلهاى ناگشودنى است و تا ابد پرده‌هاى آن برداشته نخواهد شد، صریح مى‌باشد.

آن جناب در خطبه اشباح به کسى که از او خواست تا خدا را توصیف کند، چنین فرمود:«واعلم یا عبدالله ان الراسخین فى العلم هم الذین اغنا هم الله عن الاقتحام على السدد المضروبة دون الغیوب اقرارا بجهل ما جهلوا تفسیره من الغیب المحجوب فقالوا: "امنا به کل من عند ربنا" و قد مدح الله اعترافهم بالعجز عن تناول ما لم یحیطوا بعلمه ، فسمى ترکهم التعمق فیما یکلفهم البحث عنه (عن کهنه ) رسوخا».5

یعنى: بدان اى بنده خدا! راسخون در علم کسانى هستند که خداوند آنها را بى نیاز کرده از داخل شده به درهایى که درهاى غیوب نامیده مى شوند. آنها اقرار مى کنند که تفسیر آن غیبهاى مستور را نمى دانند. لذا در مقام عجز گفته‌اند:"آمنا به کل من عند ربنا"خداوند در مقابل این اعتراف ، آنها را مدح فرموده و عملشان را در ترک تعمق در این گونه حقایق رسوخ در علم نامیده است .

پس معلوم مى شود که این گونه آیات ، پیوسته متشابه خواهند ماند و باید به مضمون آنها ایمان آورد و کشف حقیقت آنها را به خداوند واگذار نمود.

 

سوم:منظور از"متشابهات"به احتمال نزدیک به یقین و به طور اطمینان ، آن است که مصداق خارجى آنها و نحوه پیاده شدن آنها در خارج براى ما نامعلوم است و نامعلوم خواهند ماند. به عبارت دیگر: وقوع خارجى آنها بر ما نامعلوم است .

ناگفته نماند که عده‌اى از آیات شریفه از لحاظ مراد و مقصود متشابه و مجمل هستند؛ مانند بسیارى از آیات احکام و غیره. ولى این گونه آیات با مراجعه به روایات و تاریخ و آیات دیگر مراد از آنها نامعلوم مى شود. آنها به هیچ وجه جزء مشتابهات نمى باشند. اینک ذیلا مقدارى از آیات متشابه را به عنوان نمونه نقل مى نماییم:

 

1 -«وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَیْهِمْ أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّةً مِّنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كَانُوا بِآیَاتِنَا لَا یُوقِنُونَ»6"چون وعده ما بر آنها تحقق یابد از زمین جنبنده‌اى را براى آنها خارج مى کنیم که با آنها سخن بگوید؛ زیرا مردم به آیات ما یقین ندارند".

این حقیقت به درستى معلوم نمى شود در بعضى از روایات به على - علیه السلام - تفسیر شده است اما یقینى نیست.

 

2 - درباره معراج حضرت رسول صلى الله علیه و آله مى‌خوانیم:«وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى  عِندَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى  عِندَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى إِذْ یَغْشَى السِّدْرَةَ مَا یَغْشَى  مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغَى  لَقَدْ رَأَى مِنْ آیَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرَى»7"این آیات راجع به شب قدر و تعیین سرنوشت در آن مى باشد" ما قرآن را در یک شب پربرکت نازل کرده ایم . ما انذار کننده ایم . هر امر با حکمت در آن شب از هم جدا مى شود، روى فرمانى از جانب ما که ارسال کننده‌ایم".

وقوع خارجى این آیات چیست ، کارها چطور از هم جدا مى شود و نصیب هر کس چگونه به سوى او مى آید. اینها بر ما پوشیده است و تا ابد پوشیده خواهد ماند.

 

4 -«تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِیهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم مِّن كُلِّ أَمْرٍ»8"ملائکه و روح در آن شب (شب قدر) براى تمشیت هر کارى با اذن خداوند نازل مى شوند). اما چطور نازل مى شوند؟ و چگونه تمشیت مى دهند و... براى ما نامعلوم است".

5- و از این قبیل است ، جریان اصحاب کهف ، معجزات پیامبران ، حروف مقطعه در اول برخى از سوره هاى مبارکه و...

ملائکه و روح در آن شب (شب قدر) براى تمـشیت هـر کارى با اذن خداوند نازل مى شوند). اما چطور نازل مى شوند؟ و چگونه تمشیت مى دهند و... براى ما نامعلوم است".

چهارم:از حضرت رضا صلوات الله علیه نقل شده است:«من رد متشابه القرآن الى محکمه هدى الى صراط مستقیم»9یعنى: هر کس که متشابه قرآن را به محکمات آن برگرداند، به راه راست هدایت شده است .

به نظر، مى آید که منظور حضرت راجع به بعضى از آیات است که با دقت در آیات دیگر، معناى آنها روشن مى شود؛ مثلا از دیدن آیات«وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ نَّاضِرَةٌ  إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ »10به نظر مى آید که بشر واقعا به چهره خدا نگاه خواهد کرد و - نعوذ بالله - خدا چهره دارد. ولى با دقت در آیات:«لاَّ تُدْرِكُهُ الأَبْصَارُ وَهُوَ یُدْرِكُ الأَبْصَارَ»11و«لَیْسَ كَمِثْلِهِ شَیْءٌ»12معلوم مى شود که مراد، تماشا کردن به نعمتهاى خداوندى است . وگرنه آیاتى که فوقا نقل شد با برگرداندن به آیات دیگر، محکم نخواهند شد.

از امیرالمومنین صلوات الله علیه در ضمن حدیثى نقل شده است که: علت وجود متشابه در قرآن مجید، آن است که مردم خود را از امامان علیهم السلام بى نیاز ندانند و در آموختن قرآن به آنها رجوع کنند«و انما فعل ذلک لئلا یدعى اهل الباطل من المستولین على میراث رسول الله من علم الکتاب ما لم یجعله لهم و لیقودهم الاضطرار الى الایتمار بمن ولاه.»13به نظر مى آید که منظور آن حضرت، آیات احکام و مانند آنهاست که با کمک روایات ، معلوم مى شوند. و بدون رجوع به آنها علیهم السلام حکم خدا را نمى توان از آنها فهمید. و گرنه متشابهاتى که آن حضرت آنها را«سدد مضروبة دون الغیوب » نامیده است، چطور معلوم خواهد شد؛ زیرا ما در عالم ماده و مادى هستیم و از درک ماوراى ماده عاجز مى باشیم . و الله العالم.

 

پنجم:آیاتى از قبیل:«وَجَاء رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا14الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى15فَأَتَى اللّهُ بُنْیَانَهُم مِّنَ الْقَوَاعِدِ16، وَالْمُطَلَّقَاتُ یَتَرَبَّصْنَ بِأَنفُسِهِنَّ ثَلاَثَةَ قُرُوَءٍ»18که مراد از "قرء" حیض است یا طهر؟ از آیات متشابه نیستند؛ زیرا مراد از آنها روشن مى باشد.

 

ششم:به نظر من، علت وجود متشابهات در قرآن کریم آن است که ما در جهان مادى زندگى مى کنیم و فکر و درک ما در آن محور دور مى زند. و در قرآن مطالبى نقل مى شود که فراتر و وسیعتر از قالب الفاظ است . و به هر صورت که بیان شوند، بر ما روشن نخواهند شد. و عبارات از رساندن حقایق آنها و ما از فهمیدن حقایق آنها، ناتوان خواهیم بود.

برخى گفته‌اند علت وجود "متشابه" در قرآن کریم آن است که خداوند خواسته است با آن ، آیات چند بعدى قرآن را بحث انگیز نگاه دارد تا همیشه زنده بماند.

بعضى نیز گفته‌اند علت وجود "متشابه" آن است که مردم به طرف اولیاء الله بروند و از آنها بخواهند. اما علت اولى را که ما اختیار کردیم ، قانع کننده تر است.

و همچنین به نظر بعضى علت "متشابه"  آن است که قرائن و استثناهاى یک آیه در آیات دیگر و روایات آمده است. و بدون آنها، مقصود از آیه روشن نمى شود. این سخن فى نفسه درست است ولى چون آن آیات به وسیله آیات دیگر و روایات روشن شدند، دیگر متشابهى نمى ماند. و حال آنکه دو صف محکمات و متشابهات ، پیوسته خواهند بود.

 

نگاهى به قرآن، سید على اکبر قرشى

گروه دین و اندیشه - حسین عسگری


1. سوره زمر، آیه 23

2. سوره نساء، آیه 82

3. سوره آل عمران ، آیه 7. مشروح تفسیر آیه در کتاب : تفسیر احسن الحدیث ملاحظه فرمایید.

4. تفسیر عیاشى ، ذیل آیه

5. تفسسیر عیاشى ذیل آیه شریفه این سخنان در خطبه اشباح نیز آمده است .

6. سوره نمل آیه 82

7. سوره نجم ، آیه 14 - 18

8. سوره قدر، آیه 4

9. تفسیر صافى ، از عیون اخبار الرضا (ع)

10. سوره قیامت ، آیه 22 - 23

11. سوره انعام ، آیه 103

12. سوره شورى ، آیه 11.

13. تفسیر صافى به نقل از احتجاج .

14. سوره فجر، آیه 22.

15. سوره طه ، آیه 5.

16. سوره نحل ، آیه 26.

17. سوره بقره ، آیه 229.

 

توجه : در صورت ناقص بودن مطلب لطفا به لینک منبع مراجعه بفرمایید.
 برچسب ها : 
 منبع : Tebyan.net   لینک منبع : محکم و متشابه در قرآن 2 - نقد نظر علامه طباطبايي
مطالب مرتبط  با محکم و متشابه در قرآن 2 - نقد نظر علامه طباطبايي
موضوعات
کامپیوتر و اینترنت کامپیوتر و اینترنت
مذهبی مذهبی
تغذیه تغذیه
سلامت سلامت
خانواده خانواده
اسرار خانه داری اسرار خانه داری
علمی علمی
گوناگون گوناگون
مطالب تصادفی
اهداف سوره آل عمران
فوتبال زندگی در 90 دقیقه
یک واجب فوری
از توجه دیگران می ترسم
Tablet PC چیست ؟
جوان تازه مسلمان و مادر نصرانی
گیاهان در قرآن( انجیر)
کابوس 2013 بعد از 2012
حلزون های مخروطی خطرناک
حمایتش کنید اما به اندازه
نسخه اسلامی لینوکسSabily
آیه ای که اشک پیامبر را جاری ساخت
خالقتر از خدا کیست؟
3پیامبر سعادت آفرین در وجود ما
خرافات در نوروز و ریشه های آن در کلام شهید مطهری(ره)
موت اختیاری
نوشتن، لذت ماندگاری است
آزمایش تخم مرغی
انسان، مظهر العجائب خلق می کند
کلید قلب همسرم
پیامبران خدا و سرزمین نینوا
دختری از اهل بیت آفتاب
مستقیم ترین راه خوشبختی
احترام به افکار و مقدسات یکدیگر
از خطا و گناه ديگران بگذريم !
آمار وب سایت
تاریخروزبازدیدکننده
1393/1/27
چهارشنبه 520
1393/1/26
سه شنبه 1703
1393/1/25
دوشنبه 2009
1393/1/24
یکشنبه 2267
1393/1/23
شنبه 1922
1393/1/22
جمعه 1587
1393/1/21
پنجشنبه 1489
تعداد کاربران آنلاین : 8
تمامي مطالب بصورت خودکار و توسط نرم افزار جستجوگر ، گردآوری شده و AdSearch.ir در مورد محتوای مطالب مسئول نمی باشد.